Przetrwały otwór owalny (PFO) to pozostałość po krążeniu płodowym, którą ma około jednej czwartej dorosłych. U zdecydowanej większości nigdy nie daje objawów i nie wymaga leczenia. Ma znaczenie w kilku konkretnych sytuacjach i wtedy trzeba go potwierdzić badaniem. Zgodnie z zaleceniami europejskimi badaniem pierwszego wyboru jest echokardiografia z kontrastem, którą wykonujemy w Centrum Echo Serca.

Dla pacjentówCo to jest, kiedy ma znaczenie i jak wygląda badanie

Czym jest przetrwały otwór owalny?

W życiu płodowym krew omija niepracujące płuca przez otwór w przegrodzie między przedsionkami serca. Po urodzeniu otwór ten u większości ludzi zrasta się trwale. U około jednej czwartej dorosłych pozostaje niezrośnięta klapka, która normalnie przylega do przegrody, ale może się uchylić przy kaszlu, parciu czy dźwiganiu. Wtedy niewielka ilość krwi przechodzi z prawej strony serca na lewą, czyli z części żylnej do tętniczej. Nazywamy to przeciekiem prawo-lewym.

Kiedy przetrwały otwór owalny ma znaczenie?

Samo stwierdzenie PFO nie jest chorobą i u osoby bez objawów nie wymaga leczenia ani ograniczeń. Sytuacje, w których zaczyna mieć znaczenie, są cztery.

• Udar niedokrwienny bez uchwytnej przyczyny. Najlepiej udokumentowane wskazanie. U osób w wieku 18-60 lat, u których mimo pełnej diagnostyki nie znaleziono innej przyczyny udaru, wytyczne European Stroke Organisation z 2024 roku zalecają zamknięcie otworu u wybranych chorych. Największą korzyść odnoszą osoby z dużym przeciekiem i z tętniakiem przegrody.
• Choroba dekompresyjna u nurków. Osobne zagadnienie, opisane w dalszej części artykułu.
• Zespół platypnoe-ortodeoksja. Rzadka sytuacja, w której duszność i spadek wysycenia krwi tlenem nasilają się w pozycji siedzącej lub stojącej, a ustępują po położeniu się.
• Migrena to nie jest wskazanie. Związek jest opisywany od lat, ale aktualne dane nie uzasadniają zamykania otworu wyłącznie z powodu bólów głowy.

Jak wygląda badanie z kontrastem?

Nie u każdego jest ono potrzebne. U części osób przeciek widać już podczas standardowego echa serca i wtedy rozpoznanie jest w praktyce postawione. Próba z kontrastem ma największą wartość tam, gdzie w zwykłym badaniu przecieku nie widać, a podejrzenie pozostaje - bo klapka uchyla się dopiero przy wzroście ciśnienia w prawym przedsionku, którego w spoczynku nie ma.

Badanie polega na podaniu do żyły roztworu z mikroskopijnymi pęcherzykami powietrza i obserwowaniu w echu serca, czy przedostają się one na lewą stronę. W trakcie prosimy o wykonanie próby Valsalvy, czyli nabrania powietrza i parcia przy zamkniętych ustach.

1. Trwa około 15-20 minut wraz z przygotowaniem.
2. Wymaga założenia wenflonu do żyły na przedramieniu. To jedyny moment związany z ukłuciem, poza nim badanie jest bezbolesne.
3. Nie trzeba być na czczo ani odstawiać leków.
4. Nie wiąże się z napromienieniem, znieczuleniem ani wprowadzaniem sondy do przełyku. Roztwór kontrastowy nie zawiera jodu.

Co oznacza wynik

Interpretacja nie sprowadza się do „przeszły” albo „nie przeszły”. Wynik dodatni nie oznacza automatycznie skierowania na zabieg, a ujemny nie zawsze zamyka temat. Sens kliniczny nadaje mu dopiero zestawienie z Twoim wywiadem, objawami i pozostałymi badaniami. Bywa też, że potrzebne jest uzupełniające badanie przezprzełykowe serca. Wynik omawiamy z Tobą podczas konsultacji kardiologicznej.

Dla nurkówChoroba dekompresyjna i kiedy naprawdę trzeba się zbadać

Przetrwały otwór owalny a nurkowanie

Zacznijmy od wątpliwości, którą zgłasza większość pacjentów. Nie chodzi o pływanie z rurką ani o zanurzenie się na kilka metrów. Problem dotyczy nurkowania z aparatem oddechowym, na głębokości i przez czas, które pozwalają azotowi rozpuścić się w tkankach pod zwiększonym ciśnieniem. Przy powolnym wynurzaniu azot jest stopniowo wydalany przez płuca. Po zbyt szybkim wynurzeniu ciśnienie spada szybciej, niż organizm zdąży go usunąć, i gaz wytrąca się w postaci pęcherzyków. Dalej mechanizm jest taki sam jak przy zatorze skrzyżowanym: przy istniejącym przecieku część pęcherzyków omija płuca i trafia do krążenia tętniczego, a stamtąd do mózgu, rdzenia kręgowego lub ucha wewnętrznego.

Czy każdy nurek powinien się zbadać? Nie

Związek PFO z chorobą dekompresyjną jest realny: w badaniu 634 nurków leczonych z jej powodu przeciek stwierdzono u 63% wobec 32% nurków zdrowych, a ryzyko rosło z wielkością przecieku. Ta sama praca wykazała jednak, że wcześniejsze wykrycie przecieku nie pozwalało przewidzieć, czy u danego nurka wystąpi incydent. Stanowisko Divers Alert Network i Undersea and Hyperbaric Medical Society mówi wprost: rutynowe badanie przesiewowe przy orzekaniu o zdolności do nurkowania nie jest wskazane.

Co, jeśli PFO zostanie wykryte

Stwierdzenie przetrwałego otworu owalnego nie oznacza końca nurkowania. DAN wymienia trzy drogi: zaprzestanie nurkowania, nurkowanie zachowawcze albo zamknięcie otworu.

Nurkowanie zachowawcze to skracanie czasu nurkowania z zapasem w granicach bezdekompresyjnych, jedno nurkowanie dziennie, nitroks, dłuższy przystanek bezpieczeństwa i unikanie intensywnego wysiłku przez około trzy godziny po wynurzeniu. Po ewentualnym zabiegu zamknięcia DAN zaleca kontrolne echo nie wcześniej niż po trzech miesiącach.